در سند چشم‌انداز 20 ساله و سیاست‌های كلان كشور توجه ویژه‌ای به بخش حمل‌ونقل ریلی شده است. براساس این سند، ایران در افق سال 1404 باید از نظر ریلی، كشور برتر منطقه باشد. بر این اساس، طی یك برنامه پنج ساله سهم بخش ریلی از مجموعه حمل‌ونقل كشور در حمل مسافر و بار باید به ترتیب به 18 و 30 درصد افزایش یابد. اینها بخشی از اظهارنظر‌های عبد‌العلی صاحب‌محمدی مدیرعامل راه‌آهن درخصوص وضعیت فعلی حمل‌ونقل ریلی كشور است.

وی با بیان اینكه در اهداف برنامه پنج‌ساله سوم و چهارم توسعه بر توسعه بخش ریلی كشور تاكید شده اما در وضعیت فعلی این اهداف تحقق نیافته، دلایل متفاوتی را از عوامل بروز این مساله عنوان كرده و معتقد است كه باید با آسیب‌شناسی آنها به رفع محدودیت‌ها و موانع پرداخت. به اعتقاد وی هم‌اكنون منابع كشور برای توسعه زیربناها به‌ویژه زیرساخت‌های حمل‌ونقل ریلی كشور كفایت نمی‌كند كه یا باید هدف‌گذاری‌ها به سطح پایین‌تری منتقل شود یا منابع مناسبی برای تامین این اهداف تعریف كرد. وی كمبود منابع مالی را حلقه مفقوده توسعه حمل‌ونقل ریلی می‌داند و معتقد است: تعریف منابع مالی جدید برای توسعه بخش ریلی یك ضرورت است. به گفته وی نباید تمام منابع مالی را دولت تامین كند بلكه باید تمام دستگاه‌ها و سازمان‌های ذی‌ربط در تامین این منابع بكوشند، ضمن اینكه بخش عمده‌ای از منابع مورد نیاز توسعه بخش ریلی باید با كمك بخش‌خصوصی داخلی و خارجی تامین شود. تهران امروز گفت‌وگویی با صاحب‌محمدی انجام داده است كه در زیر می‌خوانید:

از نقش راه‌آهن در سیستم حمل‌ونقل كشور و وضعیت فعلی خطوط بگویید.

اهمیت حمل‌ونقل امروز در دنیا بر همگان روشن است چراكه بستری برای توسعه سایر بخش‌هاست. بدون حمل‌ونقل شاید بتوان گفت كه توسعه بخش‌های دیگر امكانپذیر نیست. حمل‌ونقل علاوه بر اینكه ارزش افزوده بالایی دارد و اشتغال قابل ملاحظه‌ای ایجاد می‌كند، باعث تسهیل خدمات در سایر بخش‌ها نیز می‌شود. در واقع بستری است كه برای سایر بخش‌ها این شرایط را فراهم می‌كند و خودش نیز این مزایا را دارد.

حمل‌ونقل ریلی در این میان چه نقشی دارد؟

موقعیت ممتاز ایران در منطقه، واقع شدن در مسیر كریدورهای شمالی - جنوبی و شرقی - غربی دلایلی است كه توجه به حمل‌ونقل را بالا برده. مثلا ما در مسیر كریدور شمال -جنوب، اگر بتوانیم حمل‌ونقل ریلی‌مان را كه از بندرعباس شروع می‌شود به خط اروپایی متصل كنیم به‌طور طبیعی می‌توانیم مسیری را كه با كشتی 20 روز طول می‌كشد كاهش دهیم و چیزی حدود 30 درصد صرفه‌جویی در هزینه حمل‌ونقل داشته باشیم. امروزه در دنیا یك بازار تولید و مصرف بزرگ در منطقه آسیای جنوب‌شرقی وجود دارد. كشورهایی مثل ژاپن، كره و چین تولیدات فراوانی دارند و به‌دلیل جمعیت زیادشان مصرف زیادی هم دارند. تبادل با سایر نقاط دنیا نوعا از مسیر ایران از شمال به جنوب و شرق به غرب قابل انجام است كه این مساله موقعیت ایران را به لحاظ حمل‌ونقل كالا ممتاز كرده.

با توجه به شرایطی كه عنوان كردید مزایای حمل‌ونقل ریلی در كشور را در چه مواردی ارزیابی می‌كنید؟

از مزایای حمل‌ونقل ریلی می‌توانیم به حجم انبوه مسافر و كالا اشاره كنیم. راحتی مسافر نسبت به سایر روش‌های حمل‌ونقل موضوع قابل اهمیتی است و مصرف سوخت كمتری را در حمل‌ونقل ریلی داشته، ایمنی بالاتری داریم، آلودگی كمتری ایجاد كرده و به‌لحاظ زیست‌محیطی یك صنعت حمل‌ونقل توجیه‌پذیر است. استهلاك این صنعت كمتر نسبت به سایر صنعت‌هاست و زمین كمتری را اشغال می‌‌كند. اقتصادی‌تر هم هست و به اضافه اینكه ما امكان مدیریت یكپارچه را در شبكه حمل‌ونقل ریلی می‌توانیم داشته باشیم. امكان افزایش سرعت را با امكانات جدید و با استفاده از انرژی‌های جایگزین و بالا بردن استانداردهای خطوط‌مان هم در حمل مسافر و هم در حمل كالا می‌توانیم داشته باشیم. بد نیست اشاره‌ای هم به اقدامات پس از انقلاب در توسعه راه‌آهن و افق پیش‌روی‌مان داشته باشیم. درحال‌حاضر كمی بیش از 9هزار كیلومتر خط آهن در اختیار داریم كه بیش از 50درصد آن پس از انقلاب احداث شده است. به‌طور كلی پس از انقلاب سالانه 170كیلومتر خط آهن احداث كردیم كه در سال‌های اخیر معدل این احداث به 300 كیلومتر در سال رسیده است. این نشان می‌دهد كه دولت توجه ویژه‌ای به این مقوله دارد و همچنین انتظار می‌رود طی 16 سال آینده و طبق سند چشم‌انداز، طول خطوط‌مان از 9هزار كیلومتر به 25هزار كیلومتر برسد. برای این كار لازم است سالانه هزار كیلومتر خط آهن احداث كنیم. طبیعی است كه توجه به روش‌ها و تكنولوژی‌های جدید می‌تواند كمك حال ما باشد. برای این توسعه و افزایش سرعت در انتقال مسافر و بار كه زمینه‌های مثبتی را برای حمل‌ونقل فراهم می‌كنند.

وضعیت خطوط ریلی درحال‌حاضر چگونه است؟

درحال‌حاضر دو هزار كیلومتر خط در دست احداث و بیش از 10هزار كیلومتر خط آهن در دست مطالعه داریم و این نشان‌دهنده جهش در برنامه سند چشم‌انداز است. نكته حائز اهمیت این است كه متناسب با این توسعه خطوط ما باید در ابتدا ناوگان موجود را نوسازی كنیم و بهسازی داشته باشیم و بعد برای افزایش طول خطوط، ناوگان جدیدی را به خطوط وارد كنیم تا به امید خدا در سال هدف به آن نقطه كه مدنظر است دست پیدا كنیم. درحال‌حاضر حدود 8.5 درصد از حمل مسافر و 10.5 درصد حمل بار را حمل‌ونقل ریلی برعهده گرفته است. این امر باید به 18 درصد در حمل مسافر و 30درصد در حمل بار برسد. طبق سند چشم‌انداز و متناسب با شرایط هر كشور این اعداد به‌وجود آمده است. در سال‌های اخیر رشد قابل ملاحظه‌ای در حمل بار و حمل مسافر به‌خصوص حمل مسافر داشته‌ایم. آنچه كه به‌عنوان چالش جدی ما در رسیدن به این هدف مطرح است، نحوه تامین منابع مالی است. برای اتفاق افتادن تمام اینها اگر بخواهیم تناسب فعالیت‌ها را در نظر بگیریم در همه سطوح باید با هم اتفاق بیفتد. ما باید بتوانیم منابع مختلفی را استفاده كنیم. آنچه مسلم است این است كه منابع دولتی جوابگوی این هزینه‌ها نیست.

چه راهكارهایی برای تامین اعتبار وجود دارد؟

ما راهكارهایی را پیشنهاد دادیم كه انتظار می‌رود به كمك دولت و مجلس به این اهداف دست پیدا كنیم و در این میان حتما باید سراغ سرمایه‌گذاری خارجی و بخش‌خصوصی برویم اما نباید تصور كرد تحقق اهداف فقط از این طریق امكانپذیر است بلكه ما باید جذابیت‌هایی ایجاد كنیم و از طریق این جاذبه‌ها، نظر سرمایه‌گذار خصوصی و بخش‌خصوصی را جلب كنیم. به اعتقاد من به‌طور مشخص منابع دولتی تامین اعتبار راه‌آهن باید ارتقا پیدا كند. ما برای نگهداری شرایط موجودمان دچار مشكل هستیم و می‌خواهیم این شرایط را ارتقا دهیم. همه‌جا امكان استفاده از سرمایه‌گذار و بخش‌خصوصی را نداریم. بیش از 30درصد از واگن‌های مسافربری ما به بخش‌خصوصی واگذار شده و بیش از 50 درصد از واگن‌های حمل بار نیز همین‌طور. بقیه را نیز واگذار خواهیم كرد اما باید توجه داشت در خیلی از زمینه‌ها از جمله ارتقای سطح موجود، به‌عنوان مثال در سیگنالینگ به 80 تا 90 میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم تا به وضعیت مناسب برسیم.

برای نگهداری و بازسازی خطوطی كه در سال‌های قبل احداث شده‌اند نیاز به منابع مالی داریم. همچنین برای اداره 9 هزار كیلومتر خط آهنی كه سالانه باید پنج درصد آن بازسازی و نوسازی شود این دیگر تعریف سرمایه‌گذاری برایش مفهومی ندارد و سرمایه‌گذاران باید با وجود تسهیلاتی به این سمت گرایش پیدا كرده تا در این عرصه سرمایه‌گذاری كنند. با وضع موجود توسعه صنعت حمل‌ونقل امكانپذیر نیست. برای طرح‌های توسعه‌ای نیز حتما باید از حساب ذخیره ارزی استفاده كرد. وقتی عمر لكوموتیوهایمان بالای 28 سال است به‌طور طبیعی باید منابع برای توسعه راه‌آهن داشته باشیم. بنابراین من همین‌جا از تمام سرمایه‌گذاران كه علاقه‌مند هستند در بخش صنعت حمل‌ونقل ریلی كه آینده درخشانی خواهد داشت سرمایه‌گذاری كنند دعوت می‌كنم تا برای احداث خطوط و توسعه ناوگان براساس مذاكراتی كه خواهیم داشت وارد عرصه شود.

اقدامات انجام گرفته در زمینه خصوصی‌سازی تاكنون چقدر بوده است و آیا با تامین اعتبار مورد نیاز این اهداف محقق خواهند شد؟

ما در زمینه احداث خطوط و واگن‌های باری و مسافری و لكوموتیو آمادگی مشاركت بخش‌خصوصی را داریم.
براساس وضعیت فعلی حمل‌ونقل ریلی به صراحت می‌توان گفت كه در صورت تامین منابع مالی ما به اهداف خود در 16 سال آینده و مطابق با سند چشم‌انداز خواهیم رسید.